Efes Antik Kenti: Denizini Kaybeden Liman Kenti
Efes Antik Kenti, Roma'nın Asya başkenti: Celsus Kütüphanesi, Büyük Tiyatro, Yamaç Evler ve limanı boğan alüvyonun hikâyesi.
Efes Antik Kenti, İzmir'in Selçuk ilçesinin yaklaşık 3 km güneybatısında, bir zamanlar denize açılan ama bugün ovaya bakan bir yamaçta uzanıyor. Roma döneminde Asya eyaletinin başkentiydi; Celsus Kütüphanesi, Büyük Tiyatro, Hadrianus Tapınağı ve Yamaç Evler gibi yapıları bugün de görülebiliyor. 2015'te UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alındı.
Efes'in hikâyesi yalnızca yapılarda değil, suyun hareketinde: kentin zenginliği limanından geldi, sonu da o limanın dolmasıyla geldi. Strabon'un anlattığı bir mühendislik hatası bu sürecin en çarpıcı sahnesi; Pavlus'un kentteki vaazının doğurduğu isyan da kentin Artemis ile geçimini nasıl iç içe geçirdiğini gösteriyor.
Kısaca
- Konum: Selçuk, İzmir; Selçuk'un yaklaşık 3 km güneybatısında.
- Kuruluş: MÖ 10. yüzyılda Attika ve İyonya'dan gelen Yunan kolonistlerce kuruldu; Hitit kaynaklarında Apasa diye geçen yerleşmeyle ilişkilendiriliyor. Efsanevi kurucusu Atinalı prens Androklos.
- Roma dönemi: MÖ 129'dan itibaren Roma denetiminde; Augustus döneminde Asya eyaletinin başkenti.
- Büyük Tiyatro: Kaynaklar 24.000–25.000 kişilik kapasite veriyor.
- Kazılar: John Turtle Wood 1863'te başladı; Otto Benndorf 1895'te sürdürdü.
- UNESCO: 2015'te Dünya Miras Listesi'ne alındı (iii, iv ve vi ölçütleri).
Tarihçe
Kuruluş ve taşınma
Efes, MÖ 10. yüzyılda Attika ve İyonya'dan gelen Yunan kolonistlerce kuruldu; Hitit kaynaklarında Arzawa'nın başkenti olarak geçen Apasa'nın aynı yer olduğu öne sürülüyor. Bölgede Neolitik dönemden beri, yaklaşık MÖ 6000'den itibaren yerleşim bulunuyor. Efsaneye göre Androklos, Delphoi kâhininin işaret ettiği, balıkla yaban domuzunun gösterdiği yeri seçti. Efes, On İki İyon Kenti'nden biriydi.
İskender'in ardılı Lysimakhos kenti, Artemis Tapınağı'nın çevresindeki eski yerleşimden yaklaşık 2 km uzaktaki bugünkü yere taşıdı. Strabon'un anlatımı (14.1.21) çarpıcıdır: Lysimakhos şimdiki kentin çevresine bir sur çekti, ama halk taşınmak istemedi; Lysimakhos kanalizasyon yollarını tıkayarak kenti sular altında bıraktı ve halk "memnuniyetle" taşındı. Kent yaklaşık MÖ 300'de Miletli Hippodamos'un ızgara planına göre yeniden kuruldu. Wikipedia, Lysimakhos'un MÖ 290'dan itibaren Efes'e hâkim olduğunu ve MÖ 292'de Lebedos ile Kolophon halkını buraya yerleştirdiğini söylüyor; iki tarih birbirini tam tutmuyor.
Roma Asya'sının başkenti
Efes, Bergama Krallığı Roma'ya geçince MÖ 129'da Roma denetimine girdi. Augustus kenti Pergamon'un yerine proconsul yönetimindeki Asya eyaletinin başkenti yaptı (MÖ 27). Strabon (14.1.24) Efes'i "Toros'un bu yanındaki Asya'nın en büyük emporiumu" diye tanımlar. Kentin nüfusu çok farklı tahmin ediliyor: 33.600–56.000'den (Hanson) 225.000'e (Broughton) kadar uzanan değerler var; Hanson ve Ortman'ın 2017 tarihli modeli 71.587 veriyor. Kentte en az altı su kemeri ve birkaç büyük hamam kompleksi vardı.
Liman nasıl kapandı
Strabon (14.1.24), kentin hem tersanesi hem limanı olduğunu yazar, sonra limanın girişinin mühendislerce daraltıldığını anlatır. Kral II. Attalos Philadelphos, liman ağzı çok geniş olduğundan, buraya bir mendirek yapılırsa limanın derinleşeceğini sanmıştı ve mendireğin yapılmasını emretti. Strabon'a göre mühendisler de kral da sonucu yanlış öngördü: mendirekle içeride hapsolan alüvyon bütün limanı ağza kadar sığlaştırdı. Daha önce gelgit, alüvyonu dışarı, denize taşıyordu.
Sorunun kökünde nehir var. Küçük Menderes'in (antik Kaystros) alüvyonu eski limanı kapattı ve sıtmaya yol açtı; Kraft ve arkadaşlarının Geoarchaeology dergisindeki 2007 çalışması, Efes ve Artemision limanlarının koşullarının son üç bin yılda Kaystros deltasının ilerlemesiyle değiştiğini belirtiyor. Bugün kıyı kentten 3–4 km, başka bir bölümde ise liman 5 km içeride; mesafe kaynağa göre değişiyor.
Pavlus ve gümüşçüler
Pavlus Efes'te üç yıl, MS 52–54 arasında yaşadı. Elçilerin İşleri 19:23–41'e göre gümüş ustası Demetrios, Artemis'in mabet maketlerini yapan esnafı topladı: Pavlus'un vaazı hem tapınağı hem geçimlerini tehdit ediyordu. Kalabalık, yaklaşık iki saat boyunca "Efesliler'in Artemisi büyüktür!" diye bağırdı; Pavlus'un iki arkadaşını tutup tiyatroya sürükledi. Sonunda kent yazmanı kalabalığı yatıştırdı: şikâyet varsa mahkemeye ya da yasal meclise gidilmeliydi, aksi halde kent isyan suçlaması riskiyle karşı karşıya kalırdı.
Hristiyan Efes, son yüzyıllar
431'de Üçüncü Ekümenik Konsil (Birinci Efes Konsili), Meryem Kilisesi'nde toplandı ve Nestorius'u mahkûm etti. Yuhanna Bazilikası 6. yüzyılda I. Justinianos döneminde yapıldı. Gotlar kenti 263'te yıktı (Wikipedia'nın Efes maddeleri bu yılı veriyor; Gotların Ege akını için kaynaklar 262 ile 268 arasında değişen tarihler yazıyor, bkz. Artemis Tapınağı). Sonradan, 4. yüzyılda, imparator Büyük Konstantinos kentin büyük bölümünü yeniden yaptı. 614'te bir deprem ve Sasani Savaşı hasara yol açtı; 654–655, 700 ve 716'da Arap akınları, 781'de bir saldırı oldu. Türk fethi 1304'te (Sasa Bey) gerçekleşti ve Efes 15. yüzyıla gelindiğinde terk edilmişti.
Kazılar
John Turtle Wood British Museum desteğiyle 1863'te kazıya başladı; çalışma 1874'te durdu. Otto Benndorf 1895'te kazıyı yeniden başlattı ve 1898'de Avusturya Arkeoloji Enstitüsü'nü kurdu. Türkiye kazıları Ekim 2016'da durdurdu ve Mayıs 2018'de yeniden izin verdi.
Ne görülür
Celsus Kütüphanesi
Kentin en bilinen yapısı. Tiberius Iulius Aquila Polemaeanus, babası Celsus Polemaeanus'un anısına 110'lu yıllarda yaptırdı; yapı Aquila'nın ölümünden sonra Hadrianus döneminde tamamlandı. Celsus, MS 92'de konsül seçilmiş, Asya proconsülü olmuştu; mermer bir lahit içinde kütüphanenin altındaki bir mezar odasında yatıyor. Bir yazıt, Celsus'un okuma malzemesi için 25.000 denarius bıraktığını kaydediyor. Kütüphanenin yaklaşık 12.000 tomar (rulo) taşıdığı sanılıyor.
MS 262'de bir yangın iç mekânı ve içindekileri yok etti; bunun deprem mi, Got istilası mı yüzünden çıktığı belirsiz. 10. ya da 11. yüzyıldaki bir deprem cepheyi yıktı. Avusturyalı arkeologlar 1903–1904'te parçaları kazıdı; Volker Michael Strocka'nın yönettiği çalışmayla cephe 1970–1978 arasında yeniden dikildi. Yalnızca cephe yeniden kuruldu; eksik parçalar kopyalarla değiştirildi ya da boş bırakıldı. Cephedeki nişlerde bulunan Sophia, Episteme, Ennoia ve Arete heykelleri orijinal değil; başka kadın heykelleriyle değiştirilmiş.
Büyük Tiyatro
Kapasite için kaynaklar tutarlı değil: hem Türkçe hem İngilizce Wikipedia kendi içinde 24.000 ve 25.000 değerlerini birlikte kullanıyor. Tiyatro, Pavlus olayının geçtiği yer olarak Elçilerin İşleri 19'a dayandırılır: metne göre kalabalık Pavlus'un iki arkadaşını "tiyatroya" sürükledi.
Hadrianus Tapınağı
Tapınak 2. yüzyıla tarihleniyor ve 4. yüzyılda onarım gördü. Kemerinin kilit taşında dişi bir başın kabartması var.
Kuretler Caddesi ve Yamaç Evler
Fotoğraflarda Kuretler Caddesi'nin mermer sütunları ve mozaikli kaldırımı görülüyor. Yamaç Evler (Terrace Houses) ise dik yamaca kurulmuş iki insuladan oluşuyor ve Celsus Kütüphanesi'nin yanında yer alıyor. Daha büyük insula olan Yamaç Ev 2, üç teras üzerinde altı ayrı konuttan oluşuyor ve yaklaşık 4.000 m² kaplıyor; evlerin çoğunda akan su, çeşme ve hipokaust (yerden ısıtma) vardı. Kabul odalarında mermer kaplama, mermer ve mozaik zemin, duvar resmi bulunuyordu; 6 numaralı konutun 178 m²'lik yemek salonu (Mermer Salon) Hadrianus döneminin başında bezenmişti ve MS 262 depremi sırasında onarım altındaydı: yerine takılmayı bekleyen levhalar bir duvara dayalı halde, yıkıntı tabakasının altında bulunmuş. Salonun levhalarının yaklaşık yüzde 90'ı sağ, ama yaklaşık 120.000 parça var ve çoğu aynı renkte.
Yamaç Evler'in tarihi konusunda kaynaklar ayrışıyor. World Archaeology evlerin MS 262'deki deprem ve yangınla erken sona erdiğini yazıyor; Cornucopia'daki yazıya göre Yamaç Ev 2 3. yüzyıl sonunda terk edildi (daha önce 7. yüzyıla kadar iskân edildiği sanılıyordu), Yamaç Ev 1 ise 7. yüzyılın sonuna kadar oturuldu. Kazılar 1960–1985 (World Archaeology) ya da 1967–1983 (Cornucopia) arasında yapıldı; Yamaç Ev 2'nin üzerine 1999'da koruyucu çatı kuruldu.
Rotada
Efes, Ege Kıyıları rotasının beşinci anlatısı. Önceki durak Artemis Tapınağı, sonraki durak Meryem Ana Evi. Rotada ayrıca Güvercinada, Priene, Milet ve Didyma var.
Sık sorulanlar
Efes'in limanı neden kapandı? Kaystros'un (Küçük Menderes) taşıdığı alüvyon yüzünden. Strabon, II. Attalos'un yaptırdığı mendireğin liman ağzını daraltarak alüvyonu içeride tuttuğunu ve limanı daha da sığlaştırdığını yazar. Kraft ve arkadaşlarının çalışması, deltanın son üç bin yılda ilerlediğini gösteriyor.
Celsus Kütüphanesi'ni kim yaptırdı? Tiberius Iulius Aquila Polemaeanus, babası Celsus Polemaeanus'un anısına, 110'lu yıllarda; tamamlanması Aquila'nın ölümünden sonra, Hadrianus döneminde oldu.
Pavlus Efes'te ne yaptı? MS 52–54 arasında üç yıl kaldı. Elçilerin İşleri 19, gümüş ustası Demetrios'un önderliğinde esnafın Pavlus'un vaazına karşı kalabalığı toplayıp tiyatroya doldurduğunu anlatır.
Efes UNESCO listesinde mi? Evet, 2015'te Dünya Miras Listesi'ne alındı (ölçütler: iii, iv ve vi).
Efes'te ne zaman kazı yapıldı? John Turtle Wood 1863'te başladı, Otto Benndorf 1895'te sürdürdü ve Avusturya Arkeoloji Enstitüsü'nü kurdu. Kazılar 2016'da durdu, 2018'de yeniden izin verildi.
Kaynaklar
- Wikipedia (İngilizce): Ephesus
- Wikipedia (Türkçe): Efes
- Wikipedia: Library of Celsus
- Strabon, Geographika 14.1.21 ve 14.1.24 (Thayer, Chicago Üniversitesi)
- Elçilerin İşleri 19:23–41 (Bible Gateway)
- Kraft ve ark., The geographies of ancient Ephesus and the Artemision in Anatolia, Geoarchaeology 22(1), 2007
- World Archaeology: Ephesus, Terrace Houses
- Cornucopia: At home with the Ephesians