Didyma Apollon Tapınağı: Bitmemiş Kehanet Merkezi
Didyma Apollon Tapınağı Didim'de: Branchidai kâhinleri, MÖ 494 yıkımı, 600 yıl süren yapım ve duvarlara kazınmış inşaat çizimleri.
Didyma Apollon Tapınağı, Aydın'ın Didim ilçesinde, antik Milet'in en büyük kutsal alanının merkezinde duruyor. Didyma bir kent değil, bir kehanet merkeziydi; Encyclopaedia Romana buranın ünlü kehanetini yalnızca Delphoi'dakinin ardından sayıyor. Bugün tapınağın ayakta kalan sütunları ve iç avluya inen tonozlu geçitleri, yüzyıllarca süren ama hiç bitmeyen bir yapının izini taşıyor.
Tapınağı alışılmadık yapan şey, bitmemişliğinin ona bir "inşaat defteri" gibi okunabilir kılması. Duvarlarda 1979'da fark edilen çizgiler, antik mimarların taslaklarını yapının kendi taşına çizdiğini gösteriyor.
Kısaca
- Konum: Didim, Aydın. Milet'e düz hatla yaklaşık 16 km; Kutsal Yol yaklaşık 20 km.
- Ad: Yunanca "didyma" ikizler anlamına gelir; ad Karya kökenli de olabilir.
- Kahin soyu: Branchidai rahip soyu; kehaneti kutsal pınarın üstünde oturan bir rahibe verirdi.
- Kırılma: MÖ 494'te Persler Lade'nin ardından kutsal alanı yaktı.
- Yeni tapınak: MÖ 334'ten sonra başladı, yaklaşık MÖ 100'de ana gövdesi bitti, ama hiç tamamlanmadı.
- Sütunlar: Her biri yaklaşık 19,70 m; kısa kenarda 10, uzun kenarda 21 sütun.
- Keşif: 1979'da Lothar Haselberger, iç duvarlarda inşaat çizimlerini buldu.
Tarihçe
Kutsal alan ve Branchidai
Kutsal alanın arkeolojik kanıtı MÖ 8. yüzyıl sonu ya da 7. yüzyıl başına kadar iniyor; yaklaşık MÖ 700'e ait yüz ayak uzunluğunda (hekatompedos) bir yapı biliniyor. MÖ 6. yüzyılın ortasındaki geç arkaik tapınak çift sıra sütunluydu (dipteros). Alanı Branchidai rahip soyu yönetiyordu; soy, kökenini Apollon'un sevgilisi Branchos'a bağlıyor. Kutsal pınarın üstünde oturan bir rahibe sözler söylüyor, Branchidai bunları yorumluyordu. Encyclopaedia Romana, mesajların nasıl iletildiği konusunda belirsizlik olduğunu, belki ön odadan ya da adyton'a giden geçitlerden geldiğini yazıyor.
Milet ile Didyma arasındaki Kutsal Yol, MÖ 6. yüzyılda festival alayları için yapıldı; boyunca soylu kişilerin, hayvanların ve efsanevi yaratıkların heykelleri vardı. Bunlardan bazıları British Museum'da; Charles Thomas Newton kazdı. Trajanus yolu MS 101'de yeniledi. Alanın limanı Panormos (bugün Mavişehir), tapınağın yaklaşık 3 km kuzeybatısındaydı.
MÖ 494: Persler ve susan kehanet
Lade Deniz Savaşı'ndan sonra Persler kutsal alanı MÖ 494'te yaktı. Apollon'un bronz kült heykelini Ekbatan'a götürdüler; kehanet pınarı akmaz oldu. Kallisthenes, pınarın İskender Mısır'dan geçerken, MÖ 331'de yeniden aktığını bildirdi. I. Seleukos kült heykelini yaklaşık MÖ 300'de Pers'ten geri getirdi; Encyclopaedia Romana heykelin 301'de döndüğünü yazıyor. Aynı kaynak, Branchidai'nin kutsal alana ihanet ettiğine ve soylarının İskender tarafından katledildiğine dair bir anlatıyı da aktarıyor; bu bir anlatı, belgelenmiş bir olay olarak okunmamalı.
Yeni tapınak: 600 yıl süren şantiye
Yeni tapınağın yapımı, İskender'in Milet'i özgürleştirmesinden (MÖ 334) sonra başladı. Vitruvius mimarları Efesli Paionios ve Miletli Daphnis olarak verir. Ana gövde yaklaşık MÖ 100'de büyük ölçüde tamamlanmıştı; yapım 600 yıldan fazla sürdü ve tapınak hiç bitmedi. Alınlıkları eksik kaldı. Doğu cephe sütunları Hadrianus döneminde eklendi. Suetonius, Caligula'nın tapınağı bitirmeyi düşündüğünü yazar; Pausanias'a göre tapınak yaklaşık beş yüzyıl sonra hâlâ tamamlanmamıştı (Encyclopaedia Romana).
Yapı çift sıra İyon sütunluydu. Sütunlar 19,70 m yüksekliğinde; kısa kenarlarda 10, uzun kenarlarda 21 sütun var, ama antik çağ sonuna kadar hepsi dikilmedi. Platform (krepidoma) yaklaşık 60 × 120 m, stilobat 51 × 109 m. Kapı yaklaşık 14 m yüksekliğinde; eşiği ön odanın zemininden yaklaşık 1,5 m yukarıda. Sekos (iç avlu) duvarları yaklaşık 25 m. Encyclopaedia Romana planlanan sütun sayısını 120 olarak, sütun yüksekliğini 64 ayaktan fazla ve "Yunan tapınaklarının en yükseği" olarak veriyor; her sütunun yaklaşık 40.000 drahmiye mal olduğunu, bir işçinin günde yaklaşık iki drahmi kazandığını ekliyor. Görünen kısımlarda Milet, Thasos, Herakleia ve Proconnesus mermerleri kullanıldı; gizli temel ve duvar çekirdeklerinde ise 12.200 m³'ten fazla (yaklaşık 33.000 ton) kireçtaşı var.
Tapınağın büyüklük sıralaması kaynaklara göre değişiyor. Wikipedia, Helen dünyasının Samos'taki Hera Tapınağı ile Efes'teki Artemis Tapınağı'ndan sonra en büyüğü olduğunu söylüyor, yani üçüncü; Encyclopaedia Romana ise Artemis Tapınağı, Samos Heraionu ve Sicilya'daki Olympieion'dan sonra dördüncü diyor.
Roma çağı ve sonu
Galatlar kutsal alanı MÖ 277/276'da, korsanlar MÖ 67'de yağmaladı; Pompeius MÖ 63'te Didymeia'ya yeniden izin verdi. Hadrianus 129'da gelip "Peygamber" (kutsal alanın en yüksek görevi) oldu. Kehanet, I. Theodosius'un pagan tapınaklarını kapatmasıyla sona erdi; Encyclopaedia Romana MS 385'te Cynegius'a gönderilen bir fermandan söz ediyor. MS 500 civarında sekosun içine bir kilise yapıldı (1925'te yıkıldı). 1493 depremi tapınağı yıktı; köy terk edildi ve sonradan yerleşen kişiler harabeyi taş ocağı olarak kullandı. Encyclopaedia Romana'ya göre deprem sonrası üç sütun ayakta kaldı; Türkçe Wikipedia'daki bir fotoğraf açıklaması ise iki sağlam İyon sütunundan söz ediyor.
Duvarlardaki çizimler
Lothar Haselberger 1979'da, sekosun cilalanmamış iç duvarlarına kazınmış çizgiler buldu; bunlar arasında bir sütun taslağı ve bir alınlık tasarımı var. Encyclopaedia Romana, ince çizgilerin inşaata rehberlik eden gerçek ölçekli inşaat çizimleri olduğunu ve duvarlar hiç cilalanmadığı için günümüze ulaştığını yazıyor. Aynı kaynağın bir başka sayfası, çizgilerden birinin bir sütun kaidesinin geometrik şemasını verdiğini, çizgilerin fotoğraflanıp görüntü iyileştirilmeden neredeyse görünmediğini belirtiyor. Bazı çizgiler, Vitruvius'un anlattığı ama kaybolan çizimlerin muhtemel bir örneği olarak, sütunun hafif şişkinliğini (entasis) yerleştirmenin yolunu gösteriyor.
Haselberger ve başka araştırmacılar, batı duvarındaki küçük bir tapınak alınlığı çiziminin Apollon'un naiskosunun tasarımı olabileceğini düşünüyordu; oysa çizilen alınlık gerçek naiskos alınlığından 2 metreden fazla genişti. Bu bilmece 2012'de çözüldü: çizim, Didyma'daki Helenistik Artemis Tapınağı'nın tasarımıydı. Bu Artemis Tapınağı'nın temelleri 2013'te, Apollon Tapınağı'nın yaklaşık 100 m kuzeyinde bulundu; kazıdan sonra yeniden gömüldüğü için bugün görünmüyor.
Kazı tarihi
Ciriaco de' Pizzicolli 1446'da, İngilizler 1673'te ziyaret etti; Dilettanti Cemiyeti 1764'te (Richard Chandler) ve 1812'de (William Gell) heyetler gönderdi. Pontremoli ve Haussoullier 1895'te kazdı; Alman kazıları 1905–1913 arasında sürdü ve Alman Arkeoloji Enstitüsü 1962'de yeniden başladı. Tiyatro 2010–2011'de bulundu.
Ne görülür
Sütunlar ve kaideler
Alanın simgesi sütun kaideleri ve ayakta kalan sütunlar; sütun gövdeleri ve kaideler dev ölçülerini hissettiriyor.
Medusa başı ve bezeme
Tapınağın frizinde anıtsal Medusa başları öne çıkıyor.
Tonozlu geçit
Ön odadan iç avluya, duvar kalınlığında yapılmış iki uzun, dar ve eğimli tünel iniyor. İç avluda kehanet pınarı, kutsal defne ve naiskos bulunuyordu.
Kutsal Yol
Kutsal Yol'un taş döşeli bir bölümü bugün de görülebiliyor.
Rotada
Didyma, Ege Kıyıları rotasının son durağı. Önceki durak Milet; ikisini, tarihte Kutsal Yol bağlıyordu. Rotanın başı İzmir yönünde Metropolis ve Belevi, ortası Efes ve Artemis Tapınağı çevresinde.
Sık sorulanlar
Didyma'da kehanet nasıl veriliyordu? Kutsal pınarın üzerinde oturan bir rahibe söyleyiş yapıyor, Branchidai rahip soyu da bunları yorumluyordu. Encyclopaedia Romana, mesajların tam olarak nasıl iletildiği konusunda belirsizlik olduğunu yazıyor.
Tapınağı kim yaptı? Vitruvius'a göre Efesli Paionios ve Miletli Daphnis. Yapı MÖ 334'ten sonra başladı ve hiç tamamlanmadı.
Apollon'un heykeli ne oldu? Persler MÖ 494'te Ekbatan'a götürdü; I. Seleukos yaklaşık MÖ 300'de geri getirdi.
Duvarlardaki çizimler nedir? 1979'da Lothar Haselberger'in bulduğu, sekos duvarlarındaki inşaat çizimleri; duvarlar hiç cilalanmadığı için ulaştılar. Bir sütun kaidesinin ve sütunun hafif şişkinliğinin (entasis) şemasını içerdiği yazılıyor.
Didyma ne kadar büyük? Kaynaklar ayrışıyor: Wikipedia Helen dünyasında Samos Hera Tapınağı ve Efes Artemis Tapınağı'ndan sonra üçüncü, Encyclopaedia Romana dördüncü büyük diyor.
Kaynaklar
- Wikipedia: Didyma
- Wikipedia: Temple of Apollo (Didyma)
- Wikipedia (Türkçe): Didyma
- Encyclopaedia Romana (Chicago Üniversitesi): The Temple of Apollo at Didyma
- Encyclopaedia Romana: Didyma, Apollon Tapınağı, İyon kaidesi çizimi