Belevi Mozolesi: Sahibi Tartışmalı Anıt Mezar
Belevi Mozolesi, Efes yakınındaki Helenistik anıt mezar: kayadan oyulmuş kaide, Korint başlıkları ve sahibi hâlâ tartışılan bitmemiş yapı.
Belevi Mozolesi, Kaystros vadisinde ıssız bir yamaçta duran Helenistik bir anıt mezar. Efes'in yaklaşık 14 kilometre kuzeydoğusunda; adını Belevi köyünden alıyor. Kayadan oyulmuş devasa kaide ve çevresine saçılmış mermer bloklar, yapının bir zamanlar çok daha büyük planlandığını gösteriyor.
Mozolenin asıl çekiciliği sahibinin belli olmaması. Önerilen adlar arasında Büyük İskender'in ardılları Tek Gözlü Antigonos ile Lysimakhos ve Seleukos kralı II. Antiokhos Theos var. Kaynaklar bu adları farklı ağırlıkta aktarıyor; kesin sonuç yok. Üstelik yapı hiç bitmedi.
Kısaca
- Konum: Efes'in yaklaşık 14 km kuzeydoğusunda, Kaystros vadisinde izole bir yamaçta (Selçuk, İzmir).
- Tür: Helenistik anıt mezar. Kültür Envanteri MÖ 4. ve 3. yüzyılı verir; araştırmacıların tarihleme önerileri MÖ 4. ile 1. yüzyıl arasında değişir.
- Kaide: Kayadan oyulmuş, yaklaşık 29–30 m kenarlı kare; yüksekliği kaynağa göre yaklaşık 10 m (Livius) ile 11,37 m (Wikipedia) arasında.
- Üst kat: Korint düzeninde sütunlu bir peristasis. Tamamlansaydı yüksekliğin yaklaşık 35 m olacağı tahmin ediliyor.
- Sahibi: Tartışmalı: Antigonos Monophthalmos, Lysimakhos, II. Antiokhos Theos ve Rodoslu Memnon gibi adlar öne sürülmüş.
- Araştırma: İlk kazılar 1930–1935'te; 2000–2007'de yürütülen yapı araştırması 2017'de yayımlandı.
Tarihçe
Kimin mezarı?
Belevi'nin sahibi sorusunun birkaç cevabı var ve kaynaklar bunları farklı ağırlıkta aktarıyor.
Lysimakhos. Yapının ilk yayınının yazarları Praschniker ve Theuer, mozolenin başlangıçta Lysimakhos için, yaklaşık MÖ 301–281 arasında yapıldığı sonucuna vardı; Lysimakhos savaşta ölünce inşaat yarım kaldı ve kral Trakya Kersonesos'unda gömüldü. Lysimakhos MÖ 281'de Kouropedion savaşında Seleukos I Nikator'a yenildi, hayatını ve krallığını kaybetti; yani yaptırdığı mezara hiç gömülemedi.
II. Antiokhos Theos. Livius, mezarın sonradan Seleukos kralı II. Antiokhos'un (MÖ 261–246) son dinlenme yeri olarak kullanılmış "göründüğünü" yazıyor; Wikipedia bunu "olabilir" diye aktarıyor. Antiokhos'un MÖ 246'da, esrarengiz biçimde ölmesinin ardından, Laodike I tarafından buraya gömüldüğü anlatılıyor. 1963 tarihli bir Belleten kitap tanıtımı, J. Keil'in yapıyı ilk kez II. Antiokhos'la ilişkilendirdiğini kaydeder.
Antigonos ve Memnon. İlk sahibin Tek Gözlü Antigonos (MÖ 323–301) olabileceği de öne sürülmüş. Bazı araştırmacılar yapıyı MÖ 333'e tarihleyip Rodoslu Memnon'la ilişkilendirmiş; Memnon o yıl Midilli açıklarında öldü. Kardeşleri Mentor ve Menandros da aday gösterilmiş.
Livius'un ve Wikipedia'nın izlediği okuma şöyle: yapı bir ardıl kral için başlandı, bitmedi ve sonradan başka biri için kullanılmış olabilir. Tarihleme önerileri MÖ 4. ile 1. yüzyıl arasında değişiyor. MÖ 244 civarında Efes ve çevresi Ptolemaios egemenliğine girdi ve iş bir kez daha yarım kaldı.
İlk kazılar ve yapı araştırması
Avusturya Efes heyeti üyeleri J. Keil, C. Praschniker ve M. Theuer 1930–1935 arasında ilk kazıları yaptı. 1960'ta H. Vetters, 1974–1978'de W. Alzinger ve R. Fleischer daha küçük çalışmalar yürüttü. Sonuçlar 1979'da Forschungen in Ephesos dizisinin 6. cildinde yayımlandı; ama yapı ve buluntuların araştırması tamamlanmış sayılmazdı. Bir neden de yapının giderek bozulması: İzmir–Aydın otoyolu anıta yaklaşık 80 metre kadar yaklaşıyor.
Avusturya Bilimler Akademisi'nin projesinde Reinhard Heinz 2000–2007 arasında yapı araştırmalarını yürüttü; sonuçlar 2017'de Das Mausoleum von Belevi adıyla yayımlandı. Proje şu sonuçları verdi: alt katın yüksekliği ve blok sıraları saptandı, ana cephedeki kör kapı doğrulandı, mezar odasının tonoz yapısı taş taş yeniden kurulabildi, üst katın ortasının açık havada olduğu ve peristasisin çatısının iç avluya doğru eğimli olduğu ortaya kondu. Binanın temel ölçüsünün yaklaşık 100 × 100 fit olduğu da bulundu.
Ne görülür
Kaya kaide
Yapının en çarpıcı kısmı, tepeden oyulan kare kaide. Livius'a göre kaide, içindeki mezar odasıyla birlikte 29 × 29 metre kareydi, yaklaşık on metre yüksekti ve taş levhalarla kaplanmıştı. Wikipedia ise podyumu on sıra kesme taş (her sıra 69–88 cm yüksekliğinde) olarak tarif ediyor; toplam yükseklik 11,37 metre. Podyumun tepesinde triglif ve metoplardan oluşan bir Dor frizi dolanıyordu.
Mezar odası
Mezar odası yapının ortasında, dışarıdan kapalıydı; küçük bir ön odası ve arkada beşik tonozlu bir odası vardı. Tavanda büyük boyalı kasetler bulunuyordu: kuzey panolarda cenaze oyunları, öteki yüzlerde kentauromakhia (kentaurlarla savaş) sahneleri. 1930'larda boya izleri hâlâ görülüyordu. Erken tarihli bu tonoz, Yunan tonoz yapısının gelişimi için önemli sayılıyor.
Korint başlığı ve bezeme
Üst katta, Korint düzeninde bir peristasis vardı: Wikipedia her kenarda sekiz sütun sayıyor, Livius toplam yirmi sekiz sütundan söz ediyor. Üst yapının mermer blokları bugün yerde. Bezemede lotus-palmet frizleri ve yaprak motifleri görülüyor.
Çatıda, büyük taş vazolara bakan aslan-grifon grupları ve köşelerde çift atlar yer alıyordu. Yapının üslubunda Yunan ve Pers öğeleri birleşir: kare podyum ve Pers etkili heykeltıraşlık Yunan olmayan öğeler, oda yapısı ise Makedon; yapı araştırmasının özetinde de Likya ve Karya'dan gelen mozole tipinin yerel, doğulu, Makedon ve anakara Yunan öğeleriyle birleştiği belirtiliyor. Yapının büyük olasılıkla Halikarnas Mozolesi'nden esinlendiği düşünülüyor; 1963 tarihli bir Belleten tanıtımı da Belevi'nin ölçülerinin Halikarnas'ınkine yakın olduğunu kaydediyor.
Müzedeki buluntular
Yapıdan çıkan lahit, iki aslanla birlikte Selçuk Müzesi'nde. Lahit büyük ve bitmemiş; kapağında sakalsız, uzanmış bir erkek figürü var. Aslan-grifon heykelleri İzmir ve Efes müzelerine dağılmış; Livius grifonların ve kentauromakhia frizinin İzmir Müzesi'nde olduğunu yazıyor, Wikipedia ise kaset parçalarının Selçuk ve İzmir müzelerinde olduğunu.
Rotada
Belevi, Ege Kıyıları rotasında Metropolis'ten sonra gelen ikinci durak. Sonraki durak Şirince; ardından Artemis Tapınağı ve Efes gelir.
Sık sorulanlar
Belevi Mozolesi kime ait? Kesin olarak bilinmiyor. Praschniker ve Theuer'e göre yapı Lysimakhos için başlandı; Lysimakhos MÖ 281'de öldüğü için bitmedi. Livius, mezarın sonradan II. Antiokhos Theos için kullanılmış göründüğünü yazar. Tek Gözlü Antigonos ve Rodoslu Memnon da öneriler arasında.
Belevi Mozolesi ne kadar yüksekti? Kaide yaklaşık 10 m (Livius) ile 11,37 m (Wikipedia) arasında; kaynaklar farklı sayıyor. Yapı tamamlansaydı yüksekliğinin yaklaşık 35 m olacağı tahmin ediliyor.
Mozole neden bitmedi? İnşaat ilk önce Lysimakhos'un ölümüyle kesildi; Efes ve çevresinin yaklaşık MÖ 244'te Ptolemaioslara geçmesiyle yeniden yarım kaldı.
Halikarnas Mozolesi'yle ilgisi ne? Yapının büyük olasılıkla Halikarnas Mozolesi'nden esinlendiği düşünülüyor. Avusturya Bilimler Akademisi'nin yayınevinin özetine göre temel mozole tipi Likya ve Karya'dan geliyor.
Kaynaklar
- Wikipedia: Belevi Mausoleum
- Livius.org: Belevi Mausoleum
- Avusturya Bilim Fonu (FWF): Belevi mozolesi yapı araştırması projesi
- ÖAW Verlag: R. Heinz, Das Mausoleum von Belevi (2017)
- ÖAW (austriaca): Das Mausoleum von Belevi, yapı araştırması
- A. M. Mansel, kitap tanıtımı, Belleten 27(106), 1963
- Kültür Envanteri: Belevi Anıt Mezarı