Şirince: Adı Değişen, Halkı Değişen Ege Köyü
Şirince, Selçuk yakınında eski bir Rum köyü: Çirkince adı, 1923 mübadelesi, Aziz Demetrios ve Vaftizci Yahya kiliseleri ve şarabın gerçek hikâyesi.
Şirince, İzmir'in Selçuk ilçesine bağlı, Selçuk'a yaklaşık sekiz kilometre uzaklıkta bir dağ köyü. Bugün taş evleri, dik ve dar sokakları ve Rum kiliseleriyle bilinse de köyün asıl hikâyesi başka yerde: adı değişti, 1923'te halkı değişti. Mübadeleden önce burası, bazı kaynaklara göre yaklaşık bin sekiz yüz haneli bir Rum kasabasıydı.
Şirince'yi anlamak için "eski bir köy" demek yetmiyor; hangi eski, kimin için eski olduğunu sormak gerekiyor. Bu yazı, kaynakların köyün adı, nüfusu, kiliseleri ve şarabı hakkında söylediklerini bir araya getiriyor; kaynakların birbirinden ayrıldığı yerleri de açıkça işaretliyor.
Kısaca
- Konum: Selçuk (İzmir); Selçuk merkezine yaklaşık 8 km, deniz seviyesinden yaklaşık 330–350 m yükseklikte (kaynaklar farklı değer veriyor).
- Eski adı: Kırkınca, Çirkince; 1926'da Şirince.
- Önceki halkı: Rum Ortodoks. 1923 mübadelesinde ayrıldılar; yerlerine Kavala yöresinden mübadiller yerleştirildi.
- Yapılar: Taş evler ve başlıca iki kilise (Aziz Demetrios ve Vaftizci Yahya); 2007'de kentsel sit alanı ilan edildi.
- Ekonomi: Tarım (zeytin, şeftali, şarap) ve turizm.
- Efes'e yakınlığı: Efes'e yaklaşık 8 km mesafede.
Tarihçe
Adın hikâyesi
Köyün özgün adı Kırkınca. Bu adın efsanevi bir çağda dağlara kaçan kırk kişiye bağlandığı rivayet edilir. Rum ağzında Kirkice, Kirkince ve sonunda Çirkince biçimlerine dönüşmüş. İzmir Valisi Kazım Dirik'in talimatıyla ad Şirince yapıldı; değişiklik 1926'da oldu.
Bir de köyün kuruluşuyla ilgili başka bir anlatı dolaşıyor: köyü serbest bırakılmış Rum köleler kurmuş. Bu yalnızca bir anlatı; destekleyen bir belge gösterilmiyor, bu yüzden tarihsel bir olgu gibi okunmamalı.
Osmanlı dönemi: bir Rum köyü
Derlenen kayıtlar köyün büyüklüğünü adım adım gösteriyor. 1650 tarihli bir Osmanlı kaydında "Cirkince"de vergi veren 18 kişi var ve hepsi Ortodoks Hristiyan. İngiliz rahip Edmund Chishull 1699'da köyü ziyaret etti ve bütün nüfusun Hristiyan olduğunu yazdı. 1832–1833'te Arundell en az 300 ev saydı ve nüfusu "herhalde bin beş yüz kişi" olarak tahmin etti. 1908/1909 salnamesi 1.000'den fazla ev kaydetti ve hepsi Rum Ortodoks. Bu kayıtlar farklı ölçüler kullanıyor (vergi mükellefi, ev, kişi), yine de köyün 17. yüzyıldan 20. yüzyıl başına büyüdüğünü gösteriyor. Türkçe Wikipedia, Hürriyet ve Cumhuriyet ise 19. yüzyılda yaklaşık 1.800 haneli bir Rum kasabasından söz ediyor ve ihracata yönelik incir üretimini öne çıkarıyor. Hane sayıları kaynaktan kaynağa değişiyor.
Köy, Efes'in 15. yüzyılda terk edilmesinden sonra gelişti ve bugünkü yapıların çoğu 19. yüzyıldan kalma. Bölgede Helenistik dönemden beri yerleşim bulunduğu, 2001–2002'de toplanan seramik buluntularının da çevrede yedi köy ve dokuz çiftlik yerleşimine işaret ettiği belirtiliyor.
Sevan Nişanyan'ın Türkçe Wikipedia'da aktarılan görüşüne göre ise, 14. veya 15. yüzyılda burada bir Rum köyü vardı, sonra terk edildi ve 18. yüzyılda Güney Arnavutluk'tan gelen Rumlarca yeniden iskân edildi. Aynı kaynağa göre bu Rumlar baştan beri Türkçe konuşuyordu ve mimaride Berat yöresinin etkisi görülüyor. Bu, tek bir araştırmacının görüşü; başka bir kaynakta doğrulanmış değil.
1919–1923: mübadele
Osmanlı yönetimi 1919'a kadar sürdü; 1919–1922 arasında bölge Yunan ordusunun denetimindeydi. 1923'te Türkiye–Yunanistan nüfus mübadelesiyle Şirince'nin Rum halkı ayrıldı. Rumların çoğu Katerini yakınlarındaki Nea Efesos'a yerleşti; köye ise Kavala yöresindeki Müştiyan (Moustheni) ve Somokol (Domatia) köylerinden gelen mübadiller iskân edildi. Hürriyet, yeni sakinlerin bir tütün bölgesinden geldiğini ve bu yüzden köyün o zamana kadarki bağcılık, şarapçılık ve zeytincilik ekonomisinin bir süre sekteye uğradığını yazıyor. Aynı kaynağa göre köyün nüfusu 1950'lerde 2.000–3.000 kişiyken sonradan 700 civarına düştü; aileler giderek Selçuk'a taşındı. 1941'de Şirince Belediyesi kapatıldı ve yerleşim köy statüsüne geçti.
İstanbul Bilgi Üniversitesi'nde yazılmış bir yüksek lisans tezi, Şirince'yi mübadelenin "köklü şahidi" olarak ele alıyor: köyden ayrılanların bu ayrılığı nasıl algıladığını, yeni gelenlerin nasıl yerleşip uyum sağladığını ve köyün etno-turizmle nasıl değiştiğini inceliyor. Sabahattin Ali'nin Çirkince adlı öyküsü de köyü mübadeleden önce ve sonra anlatır.
Şarap ve turizm
Şarap hikâyesi sanıldığı kadar tek yönlü değil. Hürriyet, bağcılık ve şarapçılığın mübadeleden önce de köy ekonomisinin parçası olduğunu, yeni gelenlerle sekteye uğradığını söylüyor; şarabın mübadeleyle gelen ailelerce başlatıldığı görüşünü bu kaynak desteklemiyor. Şirince'nin bugünkü şarap ünü ise daha yeni: Bilkent Üniversitesi'ndeki bir öğrenci projesine göre bunun başlıca nedeni, 1998'de köye turist olarak gelen Alman kökenli Helmut Hermann Krauss. Krauss, yöredeki köylülerin şarap yapmasından etkilenerek yatırım yaptı ve üretimi sistemli hale getirdi. Bu, hakemli bir yayın değil, öğrenci projesi; ayrıntıları ihtiyatla okumak gerek.
Turizmle ilgili somut tarihler de var: Şirince 1990'larda tanınmaya başladı; 2002'den itibaren konaklama tesislerinin sayısı yaklaşık yüzde 500 arttı. Aralık 2012'de köy, Maya takvimine göre öngörülen dünyanın sonu için "güvenli bölge" olarak haberlere çıktı; bölgeye yaklaşık 150 polis ve jandarma personeli ve 270 basın mensubu geldi. Beklenen ziyaretçi artışı yerine düşüş bile gözlendi.
Ne görülür
Köyün dokusu
Şirince yamaca kurulu; taş evler, kiremit çatılar ve dar yokuşlar köyün siluetini oluşturuyor. Hiçbir evin ötekinin manzarasını kapatmadığı söylenir. 2007'de kentsel sit alanı olarak tescil edildi.
1992'de çekilmiş bir arşiv fotoğrafında oymalı ahşap kepenkli bir köy evi görülebiliyor.
Kiliseler
Başlıca tarihî yapılar Aziz Demetrios ve Vaftizci Yahya kiliseleri; ziyaretçilerin en çok ilgisini köyün iki ucundaki kiliseler çekiyor. Merve Şen'in 2021 tarihli Trakya Üniversitesi yüksek lisans tezi, köyde üç kilise bulunduğunu ve birinin kaybolduğunu, mübadeleden sonra birinin işlevinin değiştirildiğini yazıyor; tez, iç süslemelerin Selçuk ve çevresindeki kiliselere göre özgün sayıldığını da belirtiyor. Aynı tez, binaların restorasyon gördüğünü ama yeniden kurtarma çalışmasına ihtiyaç duyduğunu savunuyor.
Vaftizci Yahya Kilisesi'nin mermer kapısında Rumca bir kitabe ve 1832 tarihi okunuyor.
Rotada
Şirince, Ege Kıyıları rotasının üçüncü anlatısı. Rotadaki önceki durak Belevi Mozolesi, sonraki durak Artemis Tapınağı; ardından Efes ve Meryem Ana Evi gelir.
Sık sorulanlar
Şirince'nin eski adı neydi? Kaynaklara göre Kırkınca, Kirkince ve Çirkince. Ad 1926'da Şirince yapıldı; değişikliğin İzmir Valisi Kazım Dirik'in talimatıyla olduğu aktarılıyor.
Şirince'de eskiden kimler yaşıyordu? Rum Ortodokslar. 1650 kaydında 18 vergi mükellefi, 1908/1909 salnamesinde 1.000'den fazla ev ve hepsi Rum Ortodoks. 1923 mübadelesinde ayrıldılar.
Mübadeleden sonra köye kimler geldi? Kavala yöresindeki Müştiyan (Moustheni) ve Somokol (Domatia) köylerinden gelen mübadiller.
Şirince şarabı mübadeleyle mi başladı? Elimizdeki kaynaklar bunu desteklemiyor. Hürriyet, bağcılık ve şarapçılığın mübadeleden önce de köy ekonomisinin bir parçası olduğunu, yeni gelenlerle sekteye uğradığını yazıyor. Şirince'nin bugünkü şarap ününün 1998'den sonraki yatırımlarla ilişkili olduğu bir öğrenci projesinde anlatılıyor.
Şirince'de kaç kilise var? Hürriyet iki kiliseden (köyün iki ucunda) söz ediyor; Trakya Üniversitesi tezi köyde üç kilise bulunduğunu, birinin kaybolduğunu yazıyor.
Kaynaklar
- Wikipedia (İngilizce): Şirince
- Wikipedia (Türkçe): Şirince
- Küre Ansiklopedisi: Şirince Köyü
- Hürriyet Seyahat: Ege'nin şirini Şirince
- Cumhuriyet: Şirince'de bir gün: Doğa, şarap ve tarih
- Merve Şen, Şirince kiliseleri, yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi, 2021
- Coşku Çadırcıoğlu, Mübadele'nin köklü şahidi: Dağlardaki Efes, Kırkınca, Çirkince, Şirince..., yüksek lisans tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi, 2020
- Acar ve ark., Alman bir şarap uzmanıyla ünlenen köy: Şirince, öğrenci projesi, Bilkent Üniversitesi, 2020