Artemis Tapınağı: Antik Dünyanın Yedi Harikası'ndan Biri
Artemis Tapınağı Efes yakınında: Kroisos'un mermer tapınağı, Herostratos'un yangını, İskender'in reddedilen teklifi ve bugün kalan tek sütun.
Artemis Tapınağı (Artemision), Efes yakınında, bugünkü Selçuk'ta durur. Antik dünyanın Yedi Harikası'ndan biri sayıldı; Sidonlu Antipatros'un listesinde "bulutlara yükselen Artemis'in evi" diye anılıyor. Bugün alanda temeller, dağınık mimari parçalar ve parçalardan yeniden kurulmuş tek bir sütun var.
Yapının hikâyesi birkaç kat. Yüzyıllar boyunca yenilenen bir kutsal alan, Lidya Kralı Kroisos'un katkısıyla büyüdü; MÖ 356'da bir yangınla yok edildi, Helenistik dönemde yeniden yapıldı ve Geç Antik Çağ'da sona erdi. Bu yazı, bu katmanları antik yazarlara ve modern kaynaklara dayanarak ayırıyor; kaynakların birbirine uymadığı yerleri de açıkça yazıyor.
Kısaca
- Konum: Selçuk, İzmir; Efes çevresinde, İzmir'in yaklaşık 75 km güneyinde.
- Tanrıça: Efesli Artemis; yerel bir Artemis biçimi. Ahşap kült heykeli (xoanon) günümüze ulaşmadı.
- Ölçüler: Kaynağa ve evreye göre değişiyor. Plinius'a dayanan aktarımda 127 sütun, her biri yaklaşık 18,3 m yüksekliğinde.
- Yangın: MÖ 356'da, 21 Temmuz'da.
- Kaşif: John Turtle Wood, 1869; British Museum'un desteğiyle kazı 1874'e kadar sürdü.
- Bugün: Temeller, parçalar ve parçalarla yeniden kurulmuş tek sütun.
Tarihçe
Kutsal alanın erken evreleri
Kült tapınaktan çok daha eski. Avusturya Arkeoloji Enstitüsü'nde çalışan Michael Kerschner'in 2022 tarihli bir seminer özetine göre kutsal alan Erken Demir Çağı'nda mimarisiz küçük bir kutsal alandı; başlıca ritüel ortak yeme ve içmeydi, adaklar azdı ve mütevazıydı. Aynı özet, MÖ 7. yüzyılın ikinci çeyreğinde ilk taş tapınağın yapıldığını ve bunun Ege'de çevresi sütunlu (peripteral) planlı en erken örneklerden biri olduğunu yazıyor. Wikipedia ise çevresi sütunlu, killi zeminli bir tapınağı MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısına tarihliyor ve bunun MÖ 7. yüzyılda bir sel nedeniyle yıkıldığını, enkazdan bir fildişi levha ile kehribar damlalarının çıktığını aktarıyor. Yani ilk tapınağın tarihi kaynaklara göre değişiyor. 1987–1988 yeniden kazıları ise alanda Tunç Çağı'ndan itibaren iskân bulunduğunu doğruladı.
Kerschner'in özetine göre MÖ 7. yüzyılın ortasından sonra adak zenginliği belirgin biçimde arttı; bu, komşu Lidya'nın Mermnad krallarının yatırımıyla ilişkilendiriliyor. Sonuncu Mermnad kralı Kroisos ilk mermer dipteros'a (çift sıra sütunlu tapınağa) büyük katkı yaptı; özet, bu yapının "görkeminin ve boyutunun" kutsal alanın ününü kurduğunu söylüyor.
Kroisos'un tapınağı: bataklıkta yapı
Kroisos MÖ 560–550 arasında Efes'i fethettikten sonra yeni tapınağı finanse etti; yapı yaklaşık MÖ 550'de başladı ve tamamlanması 120 yıl sürdü. Herodotos (I.92) Kroisos'un "birçok sütun armağan ettiğini" yazar. Mimar konusunda antik yazarlar aynı şeyi söylemiyor: Strabon'a göre ilk mimar Khersifron'du, ardından bir başkası yapıyı büyüttü; Plinius Knossoslu Khersifron'u anar; Vitruvius yapıya Khersifron ve oğlu Metagenes'in başladığını, Efesli Paionios'un tamamladığını yazar. Modern kaynaklar da yapıya yaklaşık MÖ 550'de Giritli mimar Khersifron ve oğlu Metagenes'in başladığını yazıyor.
Ölçüler de tartışmalı. World History Encyclopedia, Plinius'a (Doğa Tarihi 36.97) dayanarak uzunluğu 129,5 m, genişliği 68,6 m, sütun sayısını 127 ve her sütunun yüksekliğini 18,3 m olarak veriyor; Parthenon'la (69,5 × 30,9 m) karşılaştırıldığında neredeyse iki kat büyük. Wikipedia ise Kroisos evresini 115 × 46 m ve sütunları yaklaşık 13 m olarak, Helenistik evreyi 137 × 69 m ve 18 m yüksekliğinde, 127'den fazla sütunlu olarak veriyor. Kesin ölçü için kazı yayınlarına bakmak gerekir.
Yapının nereye kurulduğu da ilginç. Plinius, temellerin depremin etkisini azaltmak için bataklık zeminde, Samoslu Theodoros'un önerisiyle kurulduğunu söyler; temele kömür ve koyun postu katmanları serildiğini ekler. Kazılarda yumuşak harç ve kömür katmanları bulundu, ancak koyun postuna dair iz yok. Kraft, Brückner, Kayan ve Engelmann'ın Geoarchaeology dergisinde yayımlanan (2007) çalışması, Küçük Menderes'in (antik Kaystros) deltasının ve taşkın ovasının Efes ve Artemision çevresindeki kıyı manzarasını son üç bin yılda değiştirdiğini gösteriyor.
Wikipedia'nın aktardığına göre Kroisos evresinin kült heykelini Endoios yapmıştı (abanoz ya da asma kütüğü) ve temel depozitinde 1.000'den fazla buluntu, aralarında en erken elektron sikkelerden bazıları vardı. Wikipedia, "çok memeli" yorumunun tartışmalı olduğunu da ekliyor: Fleischer (1973) oval biçimlerin törensel süsler olabileceğini öne sürdü.
MÖ 356: yangın
Tapınak MÖ 356'da, 21 Temmuz'da yandı; gelenek bunu Büyük İskender'in doğum günüyle eşleştirir. Geleneksel anlatıya göre yangını Herostratos çıkardı. Herostratos'u ilk anan, çağdaşı Khioslu tarihçi Theopompos'tur (Philippika). Herostratos çabuk yakalandı, sorguda ünlü olmak istediğini itiraf etti ve idam edildi; Efes, adının anılmasını yasaklayan bir "hafızadan silme" (damnatio memoriae) yasası çıkardı. Timaios'a atfedilen bir söz de var: Artemis o gece evde değildi, Olympias'ın doğumuna bakıyordu. Modern araştırmacılar ise bu anlatıyı sorguluyor ve alternatif olarak tapınak görevlilerini ya da yöneticilerini öneriyor.
Aşağıdaki üç resim, sonraki yüzyıllarda hayal gücüyle çizilmiş rekonstrüksiyonlar; tapınağın gerçek görünümünü değil, Avrupalı sanatçıların onu nasıl hayal ettiğini gösteriyor.
Yeniden yapım ve İskender'in teklifi
Strabon (14.1.22) yangının ardından Efeslilerin "daha iyisini" yaptığını yazar ve masrafın kadınların süslerinin ve kentlilerin kendi mallarının toplanmasıyla, eski tapınağın sütunlarının satılmasıyla karşılandığını belirtir. 14.1.23'te, Artemidoros'a dayanarak, İskender'in "geçmiş ve gelecek bütün masrafları" üstlenmeyi önerdiğini, karşılığında yazıtta adının geçmesini istediğini ve Efeslilerin reddettiğini yazar; bir Efeslinin krala bir tanrının başka tanrılara adak sunmasının uygun olmadığını söylediği de aynı bölümde. World History Encyclopedia teklifi MÖ 334'e koyuyor; Wikipedia yeni tapınağın inşasının MÖ 323'te başladığını yazıyor.
Helenistik tapınağın ölçüleri de kaynaklarda farklı: World History Encyclopedia kazılara dayanarak yaklaşık 105 × 55 m ve 17,65 m yüksekliğinde sütunlar, Wikipedia ise 137 × 69 m ve 18 m yükseklik veriyor. Yapı aynı yerde yeniden kuruldu.
Sonu
Gotların Ege akını için kaynaklar 262 ile 268 arasında değişen tarihler veriyor: World History Encyclopedia tapınağın yaklaşık MS 267'de yağmalandığını yazıyor; Wikipedia 262'yi (Jordanes'e dayanan 268'i de anarak) veriyor ve zararın boyutunun bilinmediğini belirtiyor. Aynı kaynaklara göre tapınak, geç Roma döneminde pagan ibadetine yönelik baskılar sırasında kapandı. I. Theodosius'un 393'teki pagan ibadetini yasaklayan fermanının ardından, World History Encyclopedia'ya göre bir Hristiyan kalabalık MS 401'de tapınağı yıktı. Wikipedia ise yıkımı Yuhanna Krisostomos'a atfeden geleneği destekleyen kanıtın az olduğunu belirtiyor.
Yeniden keşif
John Turtle Wood'un British Museum destekli ekibi alanı, altı yıl süren aramanın ardından 1869'da buldu; kazılar 1874'e dek sürdü. Birinci Dünya Savaşı'ndan önce David George Hogarth alanda kazı yürüttü ve üç ardışık tapınak yapısı saptamış göründü. British Museum'da, Hades, Persephone ve Hermes'i gösteren kabartmalı bir sütun kasnağı bulunuyor. Alan, 2015'te Efes kapsamında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alındı.
Ne görülür
Tek sütun
Alanın simgesi, parçalardan yeniden kurulmuş tek sütun. Bugün alanda yalnızca temeller, parçalar ve bu sütun kalmış durumda. Fotoğraflarda sütunun tepesinde bir leylek yuvası, arkada İsa Bey Camii ve kale görülüyor.
Temeller ve sulak zemin
Tapınağın bataklık zeminini bugün de görmek mümkün. 1991 tarihli bir fotoğrafta, suyla dolu temel ve sunak kalıntılarının arkasında sütun görülüyor.
Rotada
Artemis Tapınağı, Ege Kıyıları rotasının dördüncü anlatısı. Önceki durak Şirince, sonraki durak Efes. Rotada ardından Meryem Ana Evi gelir.
Sık sorulanlar
Artemis Tapınağı neden ünlü? Antik dünyanın Yedi Harikası'ndan biri sayıldı. Sidonlu Antipatros onu "bulutlara yükselen Artemis'in evi" diye anar. World History Encyclopedia'nın aktardığı Plinius çevirisinde ona "Yunan görkeminin en harika anıtı" denir.
Tapınağı kim yaktı? Geleneksel anlatıya göre Herostratos, 21 Temmuz MÖ 356'da. Herostratos ünlü olmak istediğini itiraf etmiş ve adının anılması yasaklanmıştı; ancak modern araştırmacılar bu anlatıyı sorguluyor.
İskender'in teklifini Efesliler neden reddetti? Strabon'a göre İskender masrafın tamamını üstlenmeyi önerdi ve yazıtta adının geçmesini istedi; Efesliler reddetti. Strabon, bir Efeslinin krala bir tanrının başka tanrılara adak sunmasının uygun olmadığını söylediğini aktarır.
Tapınaktan bugün ne kaldı? Temeller, dağınık parçalar ve yeniden kurulmuş tek sütun. British Museum'da tapınaktan kabartmalı bir sütun kasnağı ve başka parçalar sergileniyor.
Kaynaklar
- World History Encyclopedia: Temple of Artemis at Ephesus
- Wikipedia: Temple of Artemis
- Wikipedia: Herostratus
- Strabon, Geographika 14.1.22–23 (Thayer, Chicago Üniversitesi)
- M. Kerschner, The Artemision of Ephesos, Ancient World Seminar özeti, Groningen Üniversitesi, 2022
- Kraft ve ark., The geographies of ancient Ephesus and the Artemision in Anatolia, Geoarchaeology 22(1), 2007