Milet Antik Kenti: Thales'in Kenti, Deniz Çekilen Liman
Milet Antik Kenti Didim'de: Thales ve Anaximandros'un kenti, MÖ 494 yıkımı, ızgara plan, tiyatro ve alüvyonla denizden uzaklaşan liman.
Milet Antik Kenti, Aydın'ın Didim ilçesinde, Balat köyü yakınında, Büyük Menderes'in ağzındaki ovada uzanıyor. Antik çağda deniz kıyısında, geniş bir körfezin güney girişinde bir limandı; bugün kalıntılar denizden yaklaşık on kilometre içeride. Thales, Anaximandros ve Anaximenes'in kenti olarak felsefe tarihinde, MÖ 494'te Persler tarafından yağmalanışıyla da Yunan dünyasının hafızasında yer eder.
Kentin hikâyesi, ticaretin, kolonilerin ve nehrin getirdiği alüvyonun hikâyesi. Bu yazı, Milet'in neden bu kadar önemli sayıldığını, kaynakların hangi sayılarda ayrıştığını ve bugün ne görülebileceğini anlatıyor.
Kısaca
- Konum: Didim, Aydın; kalıntılar denizden yaklaşık 10 km uzakta, çünkü Menderes alüvyonu limanı doldurdu.
- Limanlar: Türkçe Wikipedia, kentin 4 limanından söz ediyor.
- Düşünürler: Thales, Anaximandros, Anaximenes.
- Koloniler: Kaynaklar 75 ile 98 arasında değişen sayılar veriyor.
- MÖ 494: Lade Deniz Savaşı'nın ardından Persler kenti yağmaladı.
- Tiyatro: Yaklaşık 15.000 kişilik.
- Komşusu: Güneydeki Didyma'ya Kutsal Yol ile bağlıydı (yolun uzunluğu kaynağa göre yaklaşık 18–20 km).
Tarihçe
Tunç Çağı: Millawanda
Hitit kayıtları Milet'i Millawanda diye anıyor. Livius'a göre kentin Athena Tapınağı yakınındaki kazılarda üç evre saptandı: Minos yerleşimi, 15. yüzyılın ikinci yarısında kurulan ve 14. yüzyıl dönemecinde (belki II. Mursili tarafından) yıkılan Miken kenti ve 13. yüzyılda gelişen, 12. yüzyılın ikinci yarısında yıkılan surlu Geç Miken kenti. Wikipedia, Miken egemenliğini yaklaşık MÖ 1450–1100 arasına koyuyor ve Homeros'un Milet'i Truva'nın müttefiki saydığını da anıyor. Herodotos'a göre kenti Atinalı Neileos kurdu (Livius); Türkçe Wikipedia aynı adı Neleus diye veriyor ve Kodros'un oğlu olarak tanımlıyor.
Koloniler ve düşünürler
Milet On İki İyon Kenti'nden biriydi. 7.–6. yüzyılda Megara ile bir "kolonileşme ittifakı"ndan söz edilir; kent, tiran Thrasybulos döneminde Lidya'ya karşı 12 yıl süren bir savaşta bağımsızlığını korudu. Koloni sayısı kaynaktan kaynağa değişiyor: Livius, Seneca'nın yaklaşık 75 koloni andığını yazıyor (Abydos, Sinope, Mısır'da Naukratis gibi); Wikipedia, Plinius'un 90'dan fazla dediğini kaydediyor (atıf gerekli işaretli); Türkçe Wikipedia 98 diyor. Karadeniz kıyısındaki Sinope, Olbia ve Pantikapaion Milet kolonileri arasında sayılıyor.
Thales yaklaşık MÖ 626/623–548/545 arasında yaşadı. Aristoteles'in Metafizik'ine göre Thales doğanın ilkesini su olarak görüyordu. Herodotos (I.74), Thales'in bir Lidyalı–Medyalı savaşını yarıda keserek bir güneş tutulmasını önceden bildirdiğini yazar ve tutulmayı MÖ 585'e bağlar; ancak bu hikâyenin tarihselliğine yönelik ciddi kuşkular var. Anaximandros (yaklaşık MÖ 610–546), sınırsız anlamına gelen apeiron'u her şeyin kökeni olarak önerdi. Strabon ve Agathemeros, Eratosthenes'e dayanarak onu dünya haritası yayımlayan ilk kişi sayıyor; Censorinus (MS 3. yüzyıl) insanın balığa benzer canlıların içinde geliştiğini düşündüğünü aktarıyor. Bunlar geç ve dolaylı aktarımlar; Anaximandros'tan yalnızca tek bir parça günümüze kaldı. Livius, Hekataios'un coğrafyanın kurucusu sayıldığını da ekliyor.
MÖ 499–494: İyon ayaklanması
MÖ 499'da Aristagoras İyon ayaklanmasını başlattı; Dareios'un güçleri 494'te Lade Deniz Savaşı'nda ayaklanmayı bastırdı. Kent yağmalandı: erkekler öldürüldü, kadınlar ve çocuklar köle yapıldı, genç erkekler hadım edilerek sürüldü. Birçok kişi sürgün edildi.
Yıkımın Yunan dünyasındaki yankısını gösteren bir kayıt var. Herodotos'a göre (VI.21, Rawlinson çevirisi) şair Phrynikhos "Milet'in Düşüşü" adlı oyununu sahneleyince "bütün tiyatro gözyaşına boğuldu"; Atinalılar onu, kendi felaketlerini hatırlattığı için bin drahmi cezaya çarptırdı ve bu oyunun bir daha oynanmasını yasakladı.
Izgara planla yeniden kuruluş
Livius ve Wikipedia, kentin yıkımdan sonra ızgara planla yeniden kurulduğunu yazıyor; Wikipedia planı Hippodamos'a bağlıyor, Priene yazısında anlatıldığı gibi bu adlandırma tartışmalı. Yunanlar MÖ 479'daki Plataia zaferinin ardından kenti özgürleştirdi. Arkeolojik olarak Arkaik dönemde de ızgara bir sokak sistemi doğrulanmış. Hippodamos'un Milet'li olduğu Livius'ta yazıyor.
Klasik ve Helenistik dönem
Pers Savaşları'ndan sonra Milet Delos Birliği'ne katıldı ve on talant gümüş ödedi; MÖ 440'larda birlikten ayrılmaya çalıştı, yenildi ve bir Atina garnizonu aldı. Aspasia, Pericles'le evlenen Miletli kadındı. Bugün alanı hâlâ domine eden tiyatronun yapımına, Karya satrapı Hekatomnos döneminde, 4. yüzyılda başlandı. Büyük İskender Milet'i MÖ 334'te kısa bir kuşatmadan sonra aldı; kent, bundan sonra en az iki yüzyıldır görmediği kadar özerklik kazandı. En geniş hâlinde surların içinde yaklaşık 90 hektar kaplıyordu.
Roma, Bizans ve terk edilme
Roma ile ittifakın ardından Milet MÖ 133'te Asya eyaletine katıldı; bugün görülen anıtların çoğu bu döneme ait. Livius'a göre Anadolu'da yalnızca Efes daha önemli bir kentti. Yeni Ahit'e göre Pavlus MS 57 civarında burada Efesli ihtiyarlarla buluştu. 262'de yeni surlar yapıldı; I. Justinianos 538'de surları onardığında kent küçük bir kasabaya dönüşmüştü. Liman dolmaya devam etti. Türkler 13. yüzyıl sonunda kenti ele geçirdi; Bizans 1294/5'te kısa süre geri aldı. Osmanlılar kenti 14.–15. yüzyılda liman olarak kullandı; sonunda alüvyon kenti terk ettirdi.
Limanın alüvyonla dolması yaklaşık MÖ 1000'de başladı ve MS 300'e gelindiğinde Bafa Gölü oluşmuştu. Bugün kıyıya uzaklık yaklaşık 10 km.
Kazılar
İlk kazıyı 1873'te Olivier Rayet yaptı; Julius Hülsen ve Theodor Wiegand 1899–1931 arasında çalıştı. Carl Weickart 1938'de ve 1955–57'de, ardından Gerhard Kleiner ve Wolfgang Müller-Wiener kazı yaptı; kazıları bugün Bochum Ruhr Üniversitesi yürütüyor. Pazar Kapısı Berlin'deki Pergamon Müzesi'nde; Didim'deki Milet Müzesi ana koleksiyonu barındırıyor. Müzenin açılış yılı kaynaklarda ayrışıyor: İngilizce Wikipedia 1973, Türkçe Wikipedia 1963 diyor.
Ne görülür
Tiyatro
Tiyatro yaklaşık 15.000 kişilik; MÖ 4. yüzyılda yapıldı, Helenistik dönemde genişletildi, bugünkü biçimini Roma döneminde aldı. Oturma sıralarında aslan ayaklı süslemeler var. Türkçe Wikipedia, tiyatronun üst katlarından kentin 4 limanının görülebildiğini yazıyor.
Liman, Delphinion ve çevre
Aslanlı Liman kıyısındaki Delphinion MÖ 6. yüzyıldan; MÖ 494'te yıkıldı, yeniden yapıldı ve yaklaşık 60 × 50 m boyutundaydı. Bugün ovada su basmış alanlar ve ayakta kalan sütunlar görülüyor.
Roma yapıları
Faustina Hamamı, Marcus Aurelius'un eşi Faustina'nın verdiği parayla 161–180 arasında yapıldı; bouleuterion (kent meclisi binası) 1.500 kişi alıyordu.
İlyas Bey Külliyesi
Menteşe hükümdarı İlyas Bey'in yaptırdığı külliye, İngilizce Wikipedia'ya göre 1403 tarihli; Türkçe Wikipedia 1404 ve 1494 olarak iki ayrı yıl veriyor, yani tarih kaynaklara göre değişiyor. Tek kubbeli ve tek minareli cami mermer süslemeleriyle biliniyor (Türkçe Wikipedia).
Rotada
Milet, Ege Kıyıları rotasının onuncu anlatısı. Önceki durak Priene, sonraki ve son durak Didyma. Rotanın başka bir limanı olan Efes de Milet gibi alüvyonla boğulmuştu.
Sık sorulanlar
Milet'te kaç koloni vardı? Kesin sayı yok. Livius, Seneca'nın yaklaşık 75 koloni andığını yazıyor; Wikipedia Plinius'un 90'dan fazla dediğini; Türkçe Wikipedia 98 diyor.
Phrynikhos'un oyunu neden yasaklandı? Herodotos'a göre (VI.21) "Milet'in Düşüşü" tiyatroyu gözyaşına boğdu; Atinalılar şairi, kendi felaketlerini hatırlattığı için 1.000 drahmi ile cezalandırdı ve oyunun bir daha oynanmasını yasakladı.
Thales güneş tutulmasını gerçekten önceden bildirdi mi? Herodotos (I.74) öyle yazıyor ve MÖ 585'e bağlıyor. Bu hikâyenin tarihselliği konusunda ciddi kuşkular var.
Milet bugün neden denizden uzak? Büyük Menderes'in taşıdığı alüvyon limanı ve körfezi doldurdu. Dolma yaklaşık MÖ 1000'de başladı ve kalıntılar bugün denizden yaklaşık 10 km içeride.
Milet'in Didyma ile bağı neydi? Didyma'daki Apollon Kutsal Alanı güneyde, düz hatla yaklaşık 16 km uzaklıkta ve Milet'e Kutsal Yol ile bağlanıyordu; Wikipedia'nın Milet maddesi yolun uzunluğunu yaklaşık 18 km, Didyma maddesi yaklaşık 20 km veriyor.
Kaynaklar
- Wikipedia (İngilizce): Miletus
- Wikipedia (Türkçe): Milet
- Livius.org: Miletus
- Wikipedia: Thales of Miletus
- Wikipedia: Anaximander
- Wikipedia: Phrynichus (tragic poet)
- Herodotos, Historiai VI (Rawlinson çevirisi, MIT Classics)