Priene: Izgara Planlı Helenistik Kent ve Athena Tapınağı
Priene Antik Kenti Söke'de: yamaca kurulmuş ızgara plan, İskender'in adının yazıldığı Athena Tapınağı ve Menderes'in doldurduğu liman.
Priene Antik Kenti, Aydın'ın Söke ilçesinde, Güllübahçe yakınında, Mykale Dağı'nın eteğinde duruyor. Sokakları birbirini dik açıyla kesen, yamaca basamak basamak oturtulmuş küçük bir Helenistik kent; tahminlere göre dört beş bin ile altı bin arasında insan yaşıyordu. Kentin yukarısında, Büyük İskender'in adının yazıldığı bir yazıtla anılan Athena Tapınağı'nın sütunları yükseliyor.
Priene'nin ilginç yanı, planının hâlâ okunabilir olması. Kentin ve tapınağının hikâyesi İskender'in 334'teki Anadolu seferiyle, Menderes'in doldurduğu körfezle ve Hippodamos adının neden yanıltıcı olabileceğiyle birleşiyor.
Kısaca
- Konum: Söke, Aydın; Mykale eteğinde. Dönemin Menderes yatağının yaklaşık 6 km kuzeyinde; bugün kıyıdan uzak, çünkü körfez alüvyonla doldu.
- Plan: Altı ana doğu-batı caddesi (yaklaşık 6 m genişlikte), on beş enine sokak (yaklaşık 3 m) ve her biri sekiz ev içeren yaklaşık 80 ada (insula).
- Athena Polias Tapınağı: Mimarı Pytheos; İskender'in adını taşıyan adak yazıtı bugün British Museum'da.
- Nüfus: Tahminler 4.000–5.000 ile 6.000 arasında.
- Kazılar: Theodor Wiegand 1895–1899 arasında Berlin Müzesi adına kazı yaptı.
Tarihçe
Kent kaç kez taşındı?
Priene'nin ilk kuruluşu efsanevi biçimde Thebai'den gelen bir koloniye (yaklaşık MÖ 1000) ve MÖ 11. yüzyılda İyonya yerleşimine bağlanıyor. Wikipedia'ya göre yaklaşık MÖ 700'de bir dizi deprem kenti, sonradan MÖ 4. yüzyılda kurulacak kentin yerinin 8 km çevresindeki bir noktaya taşıttı; yaklaşık MÖ 500'de kent bir kez daha, Naulokhos limanına taşındı. Bugünkü yerde yeni kentin yapımı yaklaşık MÖ 350'de Karya satrapı Mausolos'un döneminde başladı ve İskender'den sonra sürdü. Livius da yeniden kuruluşu 4. yüzyıla koyuyor ve bunun "belki Maussolus'un önerisiyle" olduğunu yazıyor.
Izgara plan
Wikipedia, kentin dikdörtgen bir ızgara üzerine kurulduğunu yazıyor: altı ana doğu-batı caddesi (yaklaşık 6 m), on beş enine sokak (yaklaşık 3 m) ve yaklaşık 80 ada; her adada sekiz ev. Yapı malzemesi Mykale'nin yerel mermeri, çatılar ve zeminler için ahşap. Surlar 2 m kalınlığında, aralıklı kulelerle ve üç ana kapıyla çevriliydi. Kentte su temini ve drenaj sistemleri günümüze ulaşmış.
"Hippodamos planı" adı ise yanıltıcı olabilir. Livius, Persler Milet'i yıktıktan sonra (MÖ 494; Livius'un bu sayfası 493 yazıyor) Milet'in ızgara planla yeniden kurulduğunu, dolayısıyla Hippodamos'un bu tasarımı icat etmediğini, olağanüstü uzun bir kariyeri olmadıkça "Hippodamos Planı" adının bir yanlış adlandırma olduğunu yazıyor; Priene'yi de Hippodamos ilkelerine göre kurulan kentler listesine koyuyor, ama kenti Hippodamos'un şahsına bağlamıyor. Hippodamos'un Milet'li olduğu aynı kaynakta yazıyor. Küre Ansiklopedisi ise Priene'nin Miletli Hippodamos'un ızgara planıyla inşa edildiğini söylüyor; yani adlandırma kaynaklarda tartışmalı bir konu.
İskender ve Athena Tapınağı
Livius'a göre İskender, MÖ 334 yazında Milet kuşatması sırasında Priene'de kalırken tapınağı kente sundu; mimar Pytheos, Halikarnas Mozolesi üzerinde de çalışmış olan isim. Wikipedia'nın Priene maddesi, İskender'in tapınağı kendisine adanması koşuluyla finanse etmeyi önerdiğini, adağın MÖ 323'te yapıldığını yazıyor; tapınak maddesi ise İskender'in Granikos zaferinin ardından, 334'te inşaatı finanse ettiğini söylüyor. Yani adak tarihi (334 mü, 323 mü, yaklaşık 330 mu) kaynaklara göre değişiyor.
"Kral İskender tapınağı Athena Polias'a adadı" yazan mermer blok, 1868–1869'da Richard Pullan tarafından Dilettanti Cemiyeti adına yapılan araştırmada tapınağın çevresinde bulundu; yaklaşık 120 × 49,5 cm ölçüsünde, iki yüzü de yazılı ve British Museum'da 1870,0320.88 numarasıyla duruyor. Bloğun öbür yüzü, Persler kovulduktan sonra komşu krallıklar arasındaki toprak anlaşmazlıklarının çözümünü anlatıyor. Yazıt yaklaşık MÖ 330'a tarihleniyor.
Tapınak İyon düzeninde, yüksek bir terasa kurulu, ön ve arkada altı sütunlu (hexastyle) çevresi sütunlu bir yapıydı; yaklaşık MÖ 350–330'da inşa edildi, sütunlar yaklaşık 11,5 m yüksekliğinde. Doğu bölümü ve sütun başlıkları MÖ 4. yüzyıldan, batı bölümleri ise en az iki yüzyıl tamamlanmadan kaldı. Kapadokya Kralı Orophernes yaklaşık MÖ 158–156'da çalışmalara destek verdi; kült heykelinin yerini Pheidias'ın Atina'daki Athena'sının bir kopyası aldı (akrolit; yaklaşık 6,5 m). Augustus döneminde Roma desteğiyle tamamlandı ve doğu arşitravına Augustus'un adı yazıldı. Tapınak 7. yüzyılda depremlerle harabeye döndü; beş sütun 1965–1966'da yıkıntıdan yeniden dikildi.
Körfezin kapanışı
MÖ 4. yüzyılda Priene'nin Milet Körfezi'nde iki limanı vardı; Menderes alüvyonu körfezi doldurdu. Jeoarkeoloji bulguları kentin limanını ve denizle bağlantısını yaklaşık MÖ 1. yüzyılda yitirdiğini gösteriyor; MS 300'e gelindiğinde Bafa Gölü dışında Milet Körfezi tamamen dolmuştu. Pausanias da (MS 2. yüzyıl) Myus'taki koyun dolmasını anıyor. Kent yine de varlığını sürdürdü: Roma ve Bizans döneminde refah içindeydi, geç antik dönemden bir sinagog (menora kabartmalı) bilinir; 1204'te yerel yönetici Sabas Asidenos Nikaia İmparatorluğu'nu tanıdı ve Bizans denetimi 13. yüzyıl sonuna dek sürdü. 1923 mübadelesinden sonra Türk nüfus Güllübahçe'ye yerleşti.
Kazılar
Wikipedia'ya göre Dilettanti Cemiyeti 1765 ve 1868'de araştırma heyetleri gönderdi; tapınak maddesi Richard Chandler'ın 1764–1765'te, cemiyetin ise 1811–1812'de yüzey araştırması yaptığını yazıyor. Pullan 1868–1869'da kazı yaptı ve buluntuları British Museum'a götürdü. Theodor Wiegand 1895–1899 arasında çalıştı; bazı buluntular Berlin'deki Pergamon Müzesi'nde. Küre Ansiklopedisi'ne göre sistematik kazı 1895'te Carl Humann'ın öncülüğünde başladı, Humann'ın ölümünden sonra Wiegand 1899'a kadar sürdürdü. Aynı kaynak kentin MS 13. yüzyılda su kaynaklarının yetersizliği ve bölgesel siyasi değişimler nedeniyle terk edildiğini yazıyor.
Ne görülür
Izgara plan ve sokaklar
Taş döşeli sokaklar bugün de plana işaret ediyor. 1895–1898 Alman kazılarına dayanan eski bir rekonstrüksiyon resmi, dik yamacın eteğinde dikdörtgen bir kent ve en yukarıda akropolü gösteriyor.
Athena Tapınağı
Tapınaktan beş sütun ayakta (1965–1966'da yeniden dikildi).
Tiyatro ve bouleuterion
Agoranın kuzeyinde iyi korunmuş bir Helenistik tiyatro, bouleuterion ve prytaneion yer alıyor; bouleuterion küçük bir tiyatroya benzeyen, ahşap çatılı bir mekândı. Bouleuterionun kapasitesi yaklaşık 640 kişi ve ortasında bir sunak var; tiyatro 5.000 seyirci alıyordu ve mermer prohedria koltukları ile Dionysos'a adanmış bir sunağı bulunuyor.
Yukarı Gymnasion
Yukarı Gymnasion'un Roma hamamları vardı; kentin en güney ucunda ise geniş bir stadyum bulunuyordu.
Ova
Kentten bugün Menderes ovası görülüyor; antik çağda burası deniz körfeziydi.
Rotada
Priene, Ege Kıyıları rotasının dokuzuncu anlatısı; öncesinde Güvercinada ve rotanın Menderes Ovası yol anlatısı var. Sonraki durak Milet, ardından Didyma gelir.
Sık sorulanlar
Priene'yi Hippodamos mu çizdi? Kaynaklar ayrışıyor. Küre Ansiklopedisi planı Hippodamos'a bağlıyor; Livius ise bunun tartışmalı olduğunu söylüyor: Hippodamos'un Milet'li olduğunu, ızgara planın onun adıyla anılsa da ondan önce de kullanıldığını ve Milet'in Pers yıkımından (MÖ 494) sonra bu planla yeniden kurulduğunu yazıyor.
İskender Priene'de ne yaptı? Livius'a göre MÖ 334 yazında Milet kuşatması sırasında Priene'de kalırken Athena Polias Tapınağı'nı kente sundu; British Museum'daki yazıt "Kral İskender tapınağı Athena Polias'a adadı" diyor.
Priene neden bugün kıyıda değil? Menderes'in taşıdığı alüvyon Milet Körfezi'ni doldurdu. Jeoarkeoloji bulguları Priene'nin limanını ve denizle bağlantısını yaklaşık MÖ 1. yüzyılda yitirdiğini gösteriyor.
Priene'de kazı ne zaman yapıldı? Wiegand 1895–1899 arasında Berlin Müzesi adına çalıştı; daha önce 1868–1869'da Pullan buranın tapınağını kazıp parçaları British Museum'a götürdü.
Kaynaklar
- Wikipedia: Priene
- Wikipedia: Temple of Athena Polias (Priene)
- Wikipedia: Priene inscription of Alexander the Great
- Küre Ansiklopedisi: Priene Antik Kenti
- Livius.org: Priene
- Livius.org: Hippodamian plan