Güvercinada: Kuşadası'nın Kalesi Kimin Eseri?
Güvercinada Kalesi Kuşadası'nda: Barbaros mu, Cenevizliler mi yaptı? Surların 1820'lerdeki kitabesi, adın kökeni ve Kuşadası'nın doğuşu.
Güvercinada, Kuşadası Körfezi'nin ağzında, kıyıya bir dolgu yolla bağlanmış küçük bir ada. Üzerindeki kale, kasabanın simgesi; ama kimin yaptığı kaynaktan kaynağa değişiyor. Bir kaynak kaleyi 1530'larda Barbaros Hayreddin Paşa'ya bağlıyor, bir başkası 13. yüzyıl sonu ya da 14. yüzyıl başında Cenevizlilere. Surların tarihi de ayrı bir soru.
Bu yazı, adanın ve kalenin hikâyesini, kaynakların birbirini tutmadığı yerleri gizlemeden anlatıyor. Kuşadası'nın kendisi de bu hikâyenin parçası: kasaba antik çağda Efes'in gölgesinde kalmış küçük bir limandı.
Kısaca
- Konum: Aydın'ın Kuşadası ilçesi, Hacıfeyzullah Mahallesi; Kuşadası Körfezi'nde bir ada.
- Boyut: Yaklaşık 0,02 km², doğu-batı yönünde 245 m, en yüksek noktası deniz seviyesinden 8 m.
- Adı: Ad, adaya sığınan güvercinlerden geliyor.
- Karayla bağı: 1957'de tamamlanan bir dolgu geçitle (Küre Ansiklopedisi: mendirek) kıyıya bağlandı.
- Kale: Yapımı kaynaklara göre Cenevizlilere ya da 1530'larda Barbaros Hayreddin Paşa'ya atfediliyor; surlar ayrı bir evrede, 1820'lerde ya da daha önce yapıldı.
- UNESCO: 2020'de "Akdeniz'den Karadeniz'e Ceneviz Ticaret Yolları Üzerindeki Ticaret Merkezleri ve Surlar" başlıklı geçici liste dosyasına girdi.
Tarihçe
Kimin kalesi?
İki farklı anlatı var ve ikisi de adlandırdığı kaynakla birlikte okunmalı.
Barbaros anlatısı. Küre Ansiklopedisi'ne göre kale, Osmanlı denizcisi Barbaros Hayreddin Paşa tarafından 1530'lu yıllarda yaptırıldı ve körfeze hâkim stratejik konumu nedeniyle denizden gelebilecek tehditlere karşı savunma amacı taşıyor. İngilizce Wikipedia da iç kaleyi Barbaros Hayreddin'in (yaklaşık 1478–1546) yaptırdığını yazıyor.
Ceneviz anlatısı. Türkçe Wikipedia, kaleyi Cenevizlilerin 13. yüzyıl sonu ya da 14. yüzyıl başında, Kuşadası'na geldikten sonra yaptığını söylüyor ve daha kesin bir tarih vermiyor. 2020'de adayın UNESCO geçici listesine alındığını duyuran Duvar'ın haberi de kaleyi 13. yüzyıl sonu–14. yüzyıl başına tarihliyor; yapının Osmanlı döneminde yapısal olarak güçlendirildiğinin düşünüldüğünü, ama kimin yaptığını belirtmediğini yazıyor. Cenevizli bağı haberde yalnızca başvurunun başlığından çıkıyor.
Elimizdeki kaynaklar bu iki anlatıyı uzlaştırmıyor. İngilizce Wikipedia'nın Kuşadası maddesi ise adadaki kalenin ve garnizonun 1834'te yeniden yapıldığını ve genişletildiğini yazıyor; bu da kalenin birden fazla evresi olduğunu düşündürüyor.
Surlar
Surlar için Küre Ansiklopedisi bir tarih veriyor: 1820'lerde, Mora İsyanı sırasında Sığla Sancağı Mütesellimi İlyas Ağa yaptırdı. İnşa kitabesi kuzeydeki kulenin üzerinde ve H. 1242 (1826) tarihli. İngilizce Wikipedia ise dış surların Yunanistan'daki Orlov İsyanı (1770) sırasında adalardan gelebilecek saldırıya karşı yapıldığını yazıyor; kuzey kulenin kitabesinin de 1242 H. (1826) tarihli olduğunu ekliyor. Yani surların tarihi için iki farklı gerekçe ve 1770 ile 1826 arasında bir aralık var. Surlar yaklaşık 3 m yüksekliğinde ve adayı tamamen çevreliyor; taş Yılancıburnu'ndan getirilmiş.
Kuşadası'nın doğuşu
Güvercinada'nın tarihi Kuşadası'nın tarihine bağlı. İngilizce Wikipedia'ya göre Kuşadası antik çağda, kıyıda ticaret yapan gemilerin uğradığı küçük bir limandı ve Efes'in limanı dolana kadar Efes'in gölgesinde kaldı. Bizanslı, Venedikli ve Cenevizli denizciler kıyıda ticarete başlayınca liman Scala Nova ("yeni liman") adıyla yeniden kuruldu, adaya bir garnizon yerleştirildi ve kasabanın merkezi yamaçtan kıyıya kaydı. Aynı madde, Bizans döneminde adın Ephesus Neopolis, Frank döneminde Scala Nova/Scala Nuova olduğunu, Osmanlı dönemindeki "Kuş Adası" adının 20. yüzyıl başında benimsendiğini yazıyor. Adın "kuş" ve "ada"dan geldiğini, Güvercinada'nın denizden bakıldığında bir kuş başına benzediğini de ekliyor; güvercin adı ise Türkçe Wikipedia'ya göre adada barınan güvercinlere dayanıyor.
Kasabanın Osmanlı dönemi izleri de var: Kaleiçi Camii ve Öküz Mehmed Paşa Kervansarayı 1618'de yapıldı. 19. yüzyılda İzmir–Selçuk–Aydın demiryolu kasabayı dışarıda bıraktı ve ticaret geriledi. İtalyan, ardından Yunan birlikleri kasabayı işgal etti; Mustafa Kemal Atatürk'ün komutasındaki Türk kuvvetleri 7 Eylül 1922'de denetimi ele geçirdi. 1923 mübadelesinde Rum nüfus Yunanistan'a gitti ve Nea Efesos'u kurdu. Kuşadası 1957'ye kadar İzmir'e bağlıydı, o yıl Aydın'a geçti. Güvercinada'nın karayla bağlanması da aynı yıl, 1957'de oldu.
Ne görülür
İç kale ve kuleler
Küre Ansiklopedisi'ne göre adanın ortasındaki iç kale kare planlı (17,35 × 15,70 m) ve beşik tonozla örtülü; ana girişi güney cephesinde; top mazgalları kuzey, güney ve batı yönlerinde, doğuda ise üst kata çıkan merdivenler var. Surların kuleleri: güneyde silindirik, kuzeyde beşgen iki kule, kuzeydoğu ve kuzeybatıda dörtgen iki kule. İngilizce Wikipedia ayrıca surların kapısının doğuya baktığını ve kuzeyde beşgen, güneyde silindirik iki kuleyle çevrili olduğunu yazıyor.
Toplar ve manzara
Surların mazgallarından körfez görülüyor; alanda eski toplar duruyor.
Ada ve kıyı
Kale depremlerden hasar gördü ve kapsamlı bir restorasyon geçirdi; çalışmalar 2016'da tamamlanıp kale ziyarete açıldı. Restorasyonla alana cam zeminli sergi alanları, küçük bir müze bölümü, sarnıç, fener ve Barbaros Hayreddin Paşa heykeli eklendi. Kıyıdan adaya bakınca küçük bir yarımadaya dönüşmüş adayı görürsünüz.
Rotada
Güvercinada, Ege Kıyıları rotasının yedinci anlatısı. Önceki durak Meryem Ana Evi; sonraki durak Priene; ikisinin arasında rotanın Menderes Ovası yol anlatısı yer alıyor. Ardından Milet ve Didyma gelir.
Sık sorulanlar
Güvercinada Kalesi'ni kim yaptı? Kaynaklar ayrışıyor. Küre Ansiklopedisi ve İngilizce Wikipedia Barbaros Hayreddin Paşa'ya (1530'lar) bağlıyor; Türkçe Wikipedia ile Duvar'ın haberi kaleyi 13. yüzyıl sonu–14. yüzyıl başına, Cenevizlilere tarihliyor. Surları ise Küre'ye göre 1820'lerde İlyas Ağa yaptırdı.
Adın anlamı nedir? "Güvercin adası." Ada adını adaya sığınan güvercinlerden alıyor. Kuşadası'nın adı ise "kuş" ve "ada"dan geliyor; İngilizce Wikipedia adanın denizden bir kuş başına benzediğini yazıyor.
Ada karayla ne zaman birleşti? 1957'de. Türkçe Wikipedia 210 m uzunlukta bir dolgu geçitten, İngilizce Wikipedia 350 m uzunlukta bir geçitten söz ediyor; uzunluk için kaynaklar farklı.
Güvercinada UNESCO listesinde mi? Dünya Miras Listesi'nde değil, geçici listede. Duvar'ın haberine göre Kuşadası Belediye Başkanı Ömer Günel 29 Mayıs 2020'de bunu duyurdu ve bunu "ilk adım" olarak niteledi.
Kaynaklar
- Küre Ansiklopedisi: Güvercinada Kalesi
- Wikipedia (Türkçe): Güvercinada
- Wikipedia (İngilizce): Güvercinada
- Wikipedia (İngilizce): Kuşadası
- Duvar English: Western Turkey castle from 14th century designated tentative UNESCO World Heritage site (2020)